Το σπουδαίο μυαλό και το ταλέντο του Μάνου Χατζιδάκι που σφράγισαν όσο τίποτα και κανείς άλλος την ελληνική μουσική, δεν θα πάψουν ποτέ να μας εντυπωσιάζουν. Πρόσφατα άκουσα ένα αφιέρωμα στο τρίτο πρόγραμμα για ένα από τα πιο σημαντικά του έργα, το Reflections, που γνώρισε περισσότερες από μία εκδοχές και ερμηνευτικές προσεγγίσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Θυμήθηκα και την πρώτη φορά που είχα ακούσει το L.P. Reflections και πόσο πολύ είχα εντυπωσιαστεί από την αρτιότητα και την πρωτοτυπία του δίσκου.

Το πρώτο Reflections

Το 1970 κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το Reflections, ένα άλμπουμ που ο Μάνος Χατζιδάκις δημιούργησε μαζί με τους New York Rock & Roll Ensemble. Οι New York Rock & Roll Ensemble ήταν ένα αμερικανικό ροκ γκρουπ της Νέας Υόρκης, ενεργό στα τέλη της δεκαετίας του ’60 και στις αρχές της δεκαετίας του ’70. Η μουσική τους χαρακτηρίστηκε ως "κλασικό μπαρόκ ροκ" . Δημιουργήθηκαν από τρεις απόφοιτους του Juilliard, τον Michael Kamen, τον Martin Fulterman  (αργότερα γνωστό ως Mark Snow) και τον Dorian Rudnytsky, μαζί με δύο ροκ μουσικούς, τον Brian Corrigan και τον Clif Nivison. Το σήμα κατατεθέν τους ήταν το πάντρεμα κλασικών οργάνων με ροκ ήχο, κάτι που τους έκανε ιδανικούς συνεργάτες για τον Χατζιδάκι.

Το Reflections, γράφτηκε αρχικά ως μουσική για ταινία που τελικά δεν γυρίστηκε ποτέ. Η γνωριμία του συνθέτη με τους νεαρούς μουσικούς είχε γίνει στη Νέα Υόρκη, όπου ο Χατζιδάκις ζούσε εκείνη την περίοδο. Η κλασική παιδεία του γκρουπ και ο «εναλλακτικός» τους ήχος κίνησαν το ενδιαφέρον του συνθέτη και το αποτέλεσμα ήταν αυτός ο δίσκος  με επικές ορχηστρικές σαρώσεις και περάσματα ήρεμης μελαγχολίας.

Ο Χατζιδάκις συνέθεσε τα δέκα κομμάτια του δίσκου και συμμετείχε ενεργά στην ενορχήστρωση, ενώ τα μέλη του συγκροτήματος έγραψαν τους αγγλικούς στίχους και ανέλαβαν τα φωνητικά. Το αποτέλεσμα ήταν ένας ιδιαίτερος συνδυασμός κλασικών και ροκ στοιχείων με ψυχεδελικές πινελιές, όπου όμως εμπεριέχονταν και λαϊκές μελωδίες της πατρίδας μας,  με χαρακτηριστικά τραγούδια όπως τα «The Day», «Noble Dame», «Kemal» και «Orpheus». Ένας δίσκος που αποτύπωνε το πνεύμα της εποχής, χωρίς να χάνει τη χαρακτηριστική μουσική ταυτότητα του δημιουργού του.

 Οι Αντικατοπτρισμοί

Είκοσι τρία χρόνια μετά, το 1993 ο Χατζιδάκις μας παρουσίασε το ίδιο έργο στην ελληνική του μορφή. Είναι οι Αντικατοπτρισμοί, με ελληνικούς στίχους του Νίκου Γκάτσου και ερμηνεύτρια την Αλίκη Καγιαλόγλου. Η νέα αυτή εκδοχή δεν αποτελεί απλώς μια μετάφραση των αρχικών τραγουδιών (δεν θα έκανε ο Χατζιδάκις κάτι τόσο εύκολο), αλλά μια αναθεωρημένη προσέγγιση του έργου, με διαφορετική ενορχήστρωση και μια ερμηνεία που αξιοποιεί τις διαφορετικές αποχρώσεις της φωνής της Καγιαλόγλου.

Ο ίδιος ο Χατζιδάκις είχε περιγράψει τους Αντικατοπτρισμούς ως τα πολλά πρόσωπα μιας γυναίκας, αλλά και ενός νέου άνδρα, μέσα στην ατμόσφαιρα αμφισβήτησης που χαρακτήριζε τη Νέα Υόρκη του 1968. Στον δίσκο περιλαμβάνονται τραγούδια που αγαπήθηκαν ιδιαίτερα, όπως το «Πού το πήγαν το παιδί», το «Κεμάλ», το «Ο κόσμος σου να είμαι εγώ» και η «Περιμπανού». (Ένα από τα τραγούδια, «Η Προσευχή του Ακροβάτη», έχει στίχους της Αγαθής Δημητρούκα.)

Το Reflections των Raining Pleasure

Το 2005, οι Raining Pleasure παρουσιάζουν τη δική τους εκδοχή του Reflections, επιστρέφοντας στους αγγλικούς στίχους και προσεγγίζοντας το έργο μέσα από τον εναλλακτικό ροκ ήχο τους. Η ιδέα ξεκίνησε από τη συνεργασία τους με την Έλλη Πασπαλά σε ζωντανές εμφανίσεις με τραγούδια του Χατζιδάκι. Λέγεται ότι ο γιός του Μάνου Χατζιδάκι, Γιώργος Χατζιδάκις, που παρακολούθησε μία από αυτές τις εμφανίσεις, ενθάρρυνε το συγκρότημα να προχωρήσει στην ηχογράφηση. Στο «Noble Dame» συμμετέχουν η Έλλη Πασπαλά στα φωνητικά και ο μουσικός David Lynch σε σαξόφωνο, φλάουτο και κρουστά. Η συγκεκριμένη έκδοση έδωσε στο έργο μια νέα ηχητική ταυτότητα και το σύστησε σε ένα διαφορετικό, νεότερο ακροατήριο.

Οι άλλες φωνές των Reflections

Η μουσική του Reflections είχε αρχίσει να βρίσκει τον δρόμο της προς τις ελληνικές φωνές αρκετά πριν από την έκδοση των Αντικατοπτρισμών. Ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης το 1970, στον δίσκο Επιστροφή — σε στίχους Νίκου Γκάτσου και ενορχήστρωση Δήμου Μούτση — ερμήνευσε το «Χελιδόνι στο κλουβί», την πρώτη ελληνική εκδοχή της μελωδίας του «The Day» των Reflections. Είκοσι τρία χρόνια αργότερα, ο Γκάτσος επανήλθε στο ίδιο τραγούδι στους Αντικατοπτρισμούς, με ελαφρές αλλαγές στους στίχους και τον νέο τίτλο «Πού το πήγαν το παιδί».  Η Δήμητρα Γαλάνη, στο L.P. Ατέλειωτος Δρόμος (1983) τραγούδησε την «Περιμπανού», που αντιστοιχεί στο «Noble Dame». Οι δύο αυτές ερμηνείες αποτελούν σημαντικούς σταθμούς στην ελληνική διαδρομή του έργου.

Ιδιαίτερη θέση έχει και ο Βασίλης Λέκκας, ο οποίος τραγούδησε για πρώτη φορά τον «Κεμάλ» με τους ελληνικούς στίχους του Νίκου Γκάτσου στη συναυλία της Μαρίας Φαραντούρη στο Olympia του Παρισιού, στις 19 Νοεμβρίου 1984. Η ζωντανή ηχογράφηση κυκλοφόρησε σε διπλό δίσκο και αποτέλεσε την πρώτη ελληνική εκτέλεση του τραγουδιού, αρκετά χρόνια πριν από τους Αντικατοπτρισμούς.

Το 2003, το Reflections παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα ως ολοκληρωμένο έργο στην αρχική αγγλόφωνη εκδοχή του, με τον Αλκίνοο Ιωαννίδη στα φωνητικά και μουσική διεύθυνση του Θεόδωρου Κοτεπάνου. Μοναδική εξαίρεση ήταν ο «Κεμάλ», που ακούστηκε στα ελληνικά, με τους στίχους του Γκάτσου. Στην ίδια συναυλιακή παρουσίαση συμμετείχε και η Ελευθερία Αρβανιτάκη, ερμηνεύοντας τραγούδια του Χατζιδάκι.

Αυτή με λίγα λόγια ήταν η (ως σήμερα) ιστορία του Reflections. Ένα αριστουργηματικό άλμπουμ που γέννησε κάποια άλλα μικρότερα αριστουργήματα μέσα από διαφορετικές φωνές και μουσικές προσεγγίσεις. Ένα έργο που ξεκίνησε στη Νέα Υόρκη του τέλους της δεκαετίας του ’60 και που αποτύπωσε άρτια ακριβώς την εποχή εκείνη και τα χαρακτηριστικά της και αργότερα κατάφερε πάλι να είναι μοναδικό αλλά και σύγχρονο, περνώντας στην ελληνική γλώσσα με την ποίηση του Γκάτσου και συνέχισε να εμπνέει μουσικούς και ερμηνευτές πολύ μετά την πρώτη του κυκλοφορία.

Κείμενο: Marlykon