Η ιδιότυπη περίπτωση Καζαντζάκη

Η ιδιότυπη περίπτωση Καζαντζάκη

Ακόμη και στις μέρες μας ο Νίκος Καζαντζάκης εξακολουθεί να διχάζει μια πληθώρα αναγνωστών που είτε τον ασπάζονται ενθέρμως ή τον ψέγουν για την ένταση των συμβολισμών και των λόγων του. Η Ιωάννα Ξυναροπούλου αναλύει τους λόγους.

Ουδέποτε συγγραφέας στα ελληνικά γράμματα συκοφαντήθηκε και εξυβρίστηκε ως ένας άλλος Σωκράτης, ή πάλι απέσπασε τόσο πρωτόγνωρο φανατισμό και μίσος, αλλά και συνάμα ιδεολογική θέρμη και πλήθος πιστών αναγνωστών. Η περίπτωση Καζαντζάκη, παρά τα 65 χρόνια που μεσολάβησαν από το θάνατό του, παραμένει ακόμη μια αναλαμπή πρωτοφανής και ιδιάζουσα, που επέσυρε σωρεία αντικρουόμενων κριτικών αποτιμήσεων.

Στο κατώφλι μια γενιάς μεσοπολεμικής και μεταπολεμικής, κυριαρχημένης από την ήττα, το φαύλο του κόσμου και των καιρών, εκείνος ο κοσμοπολίτης, υπήρξε αμέτοχος της φθοράς, αναζητώντας μια ιδέα καθολική, οικουμενική, που να συλλαμβάνει τον άνθρωπο και τον κόσμο συθέμελα, σχεδόν μεσσιανικά. Και φτάνοντας πλέον στη σύγχρονη εποχή, όπου λογής λογής έργα ξεφυτρώνουν και αγκαλιάζονται από κοινό πάσης φύσεως και κοπής, ο Νίκος Καζαντζάκης ακόμη εξακολουθεί συχνά να προσεγγίζεται με κάποιο δισταγμό, με κάποιο κώλυμα συνειδησιακό, που έχει να κάνει είτε με αρνητικές φιλολογικές προσεγγίσεις, είτε από την απειλή αφορισμού του ίδιου του συγγραφέα και την απαγόρευση του «Τελευταίου Πειρασμού», τη μεγαλόπνοη, υπέρμετρα φιλόδοξη «Οδύσσεια» ή τη φιλοσοφημένη, κεντρομόλο «Ασκητική».

 Γιατί πραγματικά, όταν κάποιος φυτεύει στην ελληνική λογοτεχνία, την τόσο ηττοπαθή και θεοσεβούμενη, και άλλοτε τόσο δυτική και μεταμοντέρνα, ανάλογα με το ρεύμα των καιρών, μια ιδεολογία τόσο βαριά και πυκνωμένη, όπως ο Νίκος Καζαντζάκης, αναμφίβολα θα υπάρξουν στιγμές που σκαλίζοντας το έργο, ανακαλύπτεις σκουληκάκια και πικρές αιχμές που σου ραγίζουν το εκ πρώτης όψεως ιδιάζον λογοτεχνικό παράδειγμα του Καζαντζάκη. H φιλοδοξία του τον κατέστησε λογοτεχνικό φιλόσοφο, κι ας μην πρωτοτύπησε ιδεολογικά. Δεν τον αναλογιζόμαστε όπως τον Έγκελ ή τον Καντ, ή ακόμα και τον Νίτσε, ακριβώς επειδή ο Καζαντζάκης ήταν πρωτίστως λογοτέχνης και όχι φιλόσοφος, κι ως τέτοιος παρέμεινε στην ιστορία.

Μονάχα προς το τέλος του βίου του, όταν καταδέχτηκε να καταπιαστεί με το μυθιστόρημα και το πεζό, ο Καζαντζάκης απέκτησε την αναγνώριση που τόσο ποθούσε, αποκαταστάθηκε το όνομά του στα ελληνικά γράμματα και σιγά σιγά εξερευνήθηκε και το υπόλοιπο έργο του. Γιατί τα θεατρικά του και η Οδύσσεια, αν μην τι άλλο, απέσπασαν κάποιο δισταγμό, μια μακρόπνοη ιδέα που δεν προσηλυτιζόταν εύκολα από το μέσο αναγνώστη της εποχής, κι ακόμη ως τις μέρες μας, στο έργο του Καζαντζάκη, ο κόσμος μυείται πρωτίστως από τα μυθιστορήματά του και δευτερευόντως από τα θεατρικά του, τις Τερτσίνες* και την Οδύσσειά του, ή ακόμα και από τα ταξιδιωτικά του.

 Μα θα ‘ταν παράτολμο, στη συντηρητική κοινωνία του ’50, όπου η θρησκευτικότητα και ο κοινωνικός καθωσπρεπισμός διαδραμάτιζαν βαρύνοντα ρόλο στη ζωή του λαού, ένας κοσμοπολίτης, γαλουχημένος με τις ριζοσπαστικές ιδέες της δύσης, να φέρει στο σχεδόν ακόμη τουρκοκρατούμενο προσκήνιο της Κρήτης, την αντιπαραβολή προς το κατεστημένο, τη διάψευση της θρησκευτικής κατάνυξης του πίστευε και μη ερεύνα, όχι ως άθεος, αλλά ως ανθρωπιστής, που διακρίνει πίσω από το προσωπείο της ευσέβειας το κτήνος που σπαράζει τη φτωχοελλάδα κρυφά, σχεδόν πολιτισμένα.

  Έτσι, μιλώντας σήμερα για την ιδιοσυγκρασία του Καζαντζάκη, τον πυκνό, εξέχοντα λόγο και την ιδεολογική ανησυχία που διαποτίζει ολόκληρη την εργογραφία του, σίγουρα βρισκόμαστε ανάμεσα σ’ ένα πύρινο ιδεολογικό μεταίχμιο, μεταξύ οπαδών και πολεμίων. Κι ακόμη, ως τις μέρες μας, η αντιπαράθεση αυτή, παρά την αποκατάσταση του ονόματος του Καζαντζάκη, εξακολουθεί να διχάζει μια πληθώρα αναγνωστών του, που τον ασπάζονται ενθέρμως ή τον ψέγουν για την ένταση των συμβολισμών και των λόγων του.

 Κείμενο : Ιωάννα Ξυναροπούλου.

* Οι Τερτσίνες είναι η μοναδική ποιητική συλλογή του Νίκου Καζαντζάκη.

 

 


Εκτύπωση   Email